جراحی تعویض مفصل زانو، که به انگلیسی به آن آرتروپلاستی (Arthroplasty) کامل زانو گفته میشود، یک عمل ارتوپدی رایج است که طی آن سطوح آسیبدیده مفصل زانو با مواد مصنوعی صاف از جنس فلز و پلیاتیلن با پیوند متقاطع بالا جایگزین میگردد. هدف اصلی این جراحی، بهبود کیفیت زندگی افراد مبتلا به آرتروز پیشرفته زانو از طریق کاهش درد و افزایش توانایی حرکتی است. مطالعات نشان دادهاند که تعویض مفصل زانو میتواند به طور موثری فعالیتهای ورزشی و فیزیکی بیماران را ارتقا دهد. در کشورهای توسعهیافته، تعداد جراحیهای تعویض مفصل زانو رو به افزایش است و افراد جوانتر نیز به طور فزایندهای تحت این عمل قرار میگیرند.
علت تعویض مفصل زانو چیست؟
شایعترین دلیل برای جراحی تعویض زانو، ساییدگی و پارگی مفصل یا همان آرتروز است. در آرتروز زانو، غضروف که مثل یک بالشتک بین استخوانها عمل میکند، آسیب میبیند و دیگر نمیتواند ضربهها را به خوبی جذب کند. عواملی مثل جنسیت (خانم بودن)، وزن بالا، سابقه آسیب دیدگی زانو و برخی بیماریهای دیگر میتوانند احتمال ابتلا به آرتروز زانو را بیشتر کنند. درد معمولاً اصلیترین مشکلی است که افراد مبتلا به آرتروز زانو از آن شکایت دارند. درد یک حس پیچیده است که هم به اعصاب محیطی و مرکزی مربوط میشود و هم تحت تاثیر مواد شیمیایی مغز، محیط، وضعیت روحی و ژنتیک قرار دارد.
جراحی تعویض کامل زانو بیشتر در خانمها و افراد مسنتر انجام میشود. در کشورهایی مثل آمریکا و انگلستان، بیشتر کسانی که این عمل را انجام میدهند خانم هستند. پیشبینی میشود که با افزایش تعداد افراد جوانتر زیر 60 سال که به این جراحی نیاز پیدا میکنند، تعداد کل جراحیهای تعویض زانو به شدت افزایش یابد.
چطور تشخیص میدهند که به تعویض مفصل زانو نیاز است؟
قبل از اینکه کسی تحت عمل تعویض کامل زانو قرار بگیرد، پزشکان یک بررسی کامل از وضعیت سلامتی او انجام میدهند تا مطمئن شوند که جراحی برایش بیخطر است و میتواند از آن سود ببرد. بخشی از این بررسی شامل عکسبرداری با اشعه ایکس از زانو است تا میزان آسیب دیدگی مفصل مشخص شود و مشکلات احتمالی دیگر در مفصل هم بررسی گردد. همچنین، در حین جراحی و قبل از اینکه برش بسته شود، یک عکس رادیوگرافی دیگر هم گرفته میشود تا مطمئن شوند پروتز به درستی در جای خود قرار گرفته است.
آنچه در جراحی تعویض زانو اتفاق میافتد
در حین عمل تعویض زانو، جراح حداقل یک قطعه پلاستیکی مخصوص (پلیاتیلن) را بین استخوان ساق (تیبیا) و ران (فمور) قرار میدهد تا نقش یک بالشتک و ضربهگیر را ایفا کند. پروتزهای جدید معمولاً با نوعی سیمان مخصوص استخوان به جای خود محکم میشوند، اما گاهی اوقات هم ممکن است بدون سیمان استفاده شوند تا استخوان به مرور زمان خود پروتز را بگیرد و محکم کند. کشکک زانو هم ممکن است تعویض شود یا فقط سطح آن ترمیم گردد تا عملکرد صاف شدن زانو بهتر شود. جراح میتواند از روشهای مختلفی برای دسترسی به مفصل و حفظ یا برداشتن رباطهای صلیبی استفاده کند و همچنین انواع متفاوتی از پروتزها و روشهای محکم کردن آنها وجود دارد. بسته به میزان آسیب دیدگی زانو، گاهی فقط یک بخش از زانو یا فقط مفصل کشکک و ران تعویض میشود. برای بیهوشی هم گزینههای مختلفی وجود دارد، از بیحسی موضعی همراه با آرامبخش تا بیهوشی کامل، و گاهی هم از بازوبند برای کنترل خونریزی استفاده میشود. فناوریهای جدید مانند سیستمهای ناوبری کامپیوتری و جراحی رباتیک هم به جراحان کمک میکنند تا عمل را دقیقتر و با کنترل بیشتری انجام دهند.
فیزیوتراپی قبل از جراحی تعویض مفصل زانو
گاهی اوقات، تمرینات فیزیوتراپی که بعد از جراحی تعویض زانو باید انجام شوند، قبل از عمل به بیمار آموزش داده میشوند. این کار کمک میکند تا بیمار بتواند بلافاصله بعد از جراحی، تمرینات درست را به شکل موثری انجام دهد. همچنین، یک برنامه فیزیوتراپی قبل از جراحی میتواند به بهبود وضعیت بدنی و آمادگی بیمار کمک کند تا بعد از عمل بهبودی بهتری داشته باشد. این برنامهها معمولاً روی کنترل وضعیت بدن، تمرینات حرکتی پاها و تقویت عضلات هر دو پا تمرکز دارند.
چه مراحلی بعد از جراحی تعویض زانو طی میشود؟
عمل تعویض زانو معمولاً بین یک تا دو ساعت طول میکشد. بیشتر بیماران، فیزیوتراپی را در همان بیمارستان و ظرف یک روز بعد از عمل شروع میکنند. این فیزیوتراپی شامل تمریناتی برای حرکت دادن زانو و قوی کردن عضلات، استفاده از سرما برای کاهش درد و ورم، و آموزش راه رفتن صحیح است. قبل از اینکه بیمار از بیمارستان مرخص شود، یک برنامه تمرینی برای انجام در خانه هم به او داده میشود. شواهد زیادی وجود ندارد که نشان دهد شروع سریعتر و فشردهتر فیزیوتراپی میتواند مدت زمان بستری شدن در بیمارستان را کم کند.
بیماران معمولاً بعد از چند روز بستری شدن، از بیمارستان مرخص میشوند و ظرف یک هفته بعد از آن، فیزیوتراپیهای تکمیلی را به صورت سرپایی در کلینیک یا در منزل دریافت میکنند. توصیه میشود که دستورالعملهای بعد از جراحی برای ارزیابی و مراقبت از افرادی که جراحی تعویض زانو با پروتز سیمانی و روش استاندارد انجام دادهاند، دنبال شود و همیشه باید به توصیههای جراح عمل کرد.
فیزیوتراپی پس از تعویض مفصل زانو
مداخلات فیزیوتراپی ابزارهای مؤثری برای بهبود عملکرد فیزیکی بیمار، دامنه حرکت و درد در پیگیری کوتاهمدت پس از تعویض کامل زانو هستند. طبق گفته متخصصین فیزیوتوان، مزایای بلندمدت در مداخلات
فیزیوتراپی در منزل پس از تعویض کامل زانو را نمی توان انکار کرد.
پس از جراحی تعویض مفصل زانو، ارزیابی بیمار باید شامل بررسی عوارض احتمالی جراحی، سابقه مشکلات زانو و سایر مسائل اسکلتی عضلانی، تاریخچه پزشکی و بیماریهای مرتبط، شرایط اجتماعی و محیط خانه، میزان پیشرفت در انجام تمرینات خانگی، سطح درد و سایر علائم (مانند بیحسی و تورم)، و انتظارات بیمار از جراحی و دوره توانبخشی باشد تا یک برنامه توانبخشی مناسب و موثر برای او طراحی گردد.
ارزیابی جامع پس از جراحی تعویض کامل زانو برای اطمینان از بهبودی مناسب بیمار ضروری است و باید شامل مشاهده زخم جراحی و بررسی علائم عفونت (قرمزی، ترشح، گرما، تورم، تب)، اندازهگیری تورم زانو، بررسی علائم آزمایشگاهی و ارزیابی احتمال ترومبوز ورید عمقی باشد. معاینه لمسی برای بررسی گرما و تورم، ارزیابی عملکرد و تون عضلات، سنجش دامنه حرکتی فعال و غیرفعال زانو، ارزیابی قدرت عضلات اندام تحتانی و آنالیز راه رفتن از دیگر جنبههای مهم این ارزیابی است.
اهداف درمان فیزیوتراپی پس از جراحی زانو
فاز اول: تا 2-3 هفته پس از جراحی
هدف اصلی فیزیوتراپی در 2 تا 3 هفته اول پس از جراحی تعویض زانو، آموزش بیمار در مورد ماهیت درد و روشهای مدیریت آن، اهمیت انجام تمرینات در منزل و تعیین اهداف واقعبینانه برای توانبخشی است. در این مرحله، تلاش برای دستیابی به خم شدن فعال و غیرفعال زانو تا 90 درجه و صاف شدن کامل آن، محدود کردن دامنه حرکتی غیرفعال به کمتر از 90 درجه در دو هفته اول برای محافظت از محل جراحی، به حداقل رساندن درد و تورم، تحمل وزن کامل بر روی پای عمل شده و دستیابی به استقلال در حرکت و انجام فعالیتهای روزمره از اهمیت بالایی برخوردار است.
شروع فیزیوتراپی جهت کاهش درد و شروع حرکت
در ابتدای دوره فیزیوتراپی پس از جراحی تعویض زانو، برقراری ارتباط خوب بین بیمار و درمانگر و آموزش روشهای کنترل درد اهمیت زیادی دارد. این آموزش میتواند شامل نحوه صحیح مصرف داروهای مسکن، استفاده از سرما (یخ) و بالا نگه داشتن پای عمل شده باشد. شواهد نشان میدهند که استفاده از سرما میتواند به طور موقت به بهبود حرکت زانو و کاهش درد کمک کند. همچنین، بیماران باید یاد بگیرند که هنگام استراحت زیر زانوی خود بالش نگذارند، زیرا این کار ممکن است باعث سفت شدن مفصل شود. بررسی برنامه تمرینات خانگی که بیمار در بیمارستان دریافت کرده است در اولین جلسه فیزیوتراپی بسیار مهم است، زیرا این تمرینات نقش اساسی در بهبودی دارند. در این مرحله اولیه، بیماران میتوانند نحوه بالا رفتن از پلهها با پای سالم و پایین آمدن با پای عمل شده را یاد بگیرند.
حرکات فیزیوتراپی پس از جراحی زانو
- حرکت دادن مچ پا بالا و پایین: برای قوی شدن عضلات مچ پا.
- قوی کردن جلوی ران با بالش پشت زانو: فشار دادن زانو به پایین روی بالش برای تقویت عضلات جلوی ران.
- صاف نگه داشتن زانو و قوی کردن ران: سفت کردن عضلات جلوی ران در حالی که زانو صاف است.
- خم و راست کردن زانو و لگن: برای بهتر شدن حرکت و قدرت پا.
- بالا بردن پای صاف: برای قوی شدن عضلات ران و محکم شدن زانو.
- سفت کردن عضلات باسن: برای قوی شدن باسن و کنترل بهتر حرکت.
- باز و بسته کردن ران: برای قوی شدن عضلات کناری ران و لگن.
- پل زدن: بالا بردن باسن از زمین برای قوی شدن شکم، باسن و کمر.
فاز دوم: 4-6 هفته پس از جراحی
در این مرحله، هدف این است که عضلات جلوی ران (چهارسر) بدون تاخیر و به خوبی کار کنند و بیمار بتواند آنها را به راحتی کنترل کند. همچنین، تلاش میشود تا بیمار بتواند زانوی خود را حداقل 105 درجه خم کند و آن را کاملاً صاف نماید. انتظار میرود درد و ورم زانو در این زمان بسیار کم شده یا کاملاً از بین رفته باشد. جلسات فیزیوتراپی ممکن است یک یا دو بار در هفته برنامهریزی شود که این تعداد بسته به میزان بهبودی بیمار قابل تغییر است. رسیدن به صاف شدن کامل زانو برای انجام کارهایی مثل راه رفتن و بالا رفتن از پلهها ضروری است و خم شدن زانو تا حدود 65 درجه برای راه رفتن راحت، 85 درجه برای بالا رفتن از پلهها و 95 درجه برای نشستن و ایستادن مورد نیاز است. در این دوره، ممکن است از تکنیکهای خاصی برای بهبود حرکت جای زخم جراحی نیز استفاده شود.
فاز سوم: 6-8 هفته پس از جراحی
در این مرحله، تمرکز بر قویتر کردن عضلات پا فراتر از تطبیق عصبی و انجام تمرینات کاربردی برای اندام تحتانی است. همچنین، آموزش تعادل و حس وضعیت بدن اهمیت پیدا میکند. اگرچه تعویض زانو میتواند خطر زمین خوردن را کم کرده و تعادل ایستادن روی یک پا را بهتر کند، اما بهبودی کامل حس عمقی، جهتیابی حسی، کنترل وضعیت بدن و قدرت پای عمل شده ممکن است زمان ببرد. تمرینات تعادل میتواند شامل ایستادن روی یک پا، راه رفتن روی موانع کوچک، بالا رفتن از پهلوی پلهها و ایستادن روی سطوح ناهموار باشد. آموزش تعادل و حس وضعیت بدن، به ویژه ایستادن روی یک پا، معمولاً حدود 8 هفته بعد از جراحی و پس از به دست آوردن کنترل کافی زانو شروع میشود. برنامههای توانبخشی شخصیسازی شده با تمرینات تقویتی و عملکردی فشرده، چه در خشکی و چه در آب، باید با پیشرفت بیمار ادامه یابد و نظارت یک فیزیوتراپیست متخصص در این مرحله بسیار کمککننده است.
فاز چهارم: 8-12 هفته، تا 1 سال پس از جراحی
هدف نهایی فیزیوتراپی پس از تعویض زانو، توانمندسازی بیمار برای انجام مستقل تمرینات در زندگی روزمره است. این شامل ادامه منظم تمرینات تقویتی، تعادل و حس وضعیت بدن، و همچنین ایجاد راهکارهایی برای افزایش فعالیت بدنی کلی میشود. معیارهای پایان فیزیوتراپی باید متناسب با شرایط هر فرد تعیین شود و میتواند شامل دستیابی به حداقل 110 درجه خم شدن فعال زانو و صاف شدن کامل آن، رسیدن به اهداف راه رفتن، تسلط بر برنامه تمرینات خانگی و تعهد به انجام یک برنامه تمرینی مستقل برای 6 تا 12 ماه پس از جراحی با تمرینات تقویتی 2 تا 3 بار در هفته باشد.
عوارض تعویض مفصل زانو
بعد از جراحی تعویض کامل زانو، ممکن است عوارضی مانند عفونت، آسیب عصبی، شکستگی استخوان حین یا بعد از عمل، درد طولانی مدت، افزایش احتمال زمین خوردن و لخته شدن خون در وریدهای عمقی (DVT) رخ دهد. DVT یک عارضه جدی و نسبتاً شایع بعد از این جراحی است که میتواند خطرناک باشد. حدود 18% از بیماران بعد از تعویض زانو یا لگن دچار DVT میشوند و افرادی که مشکلات زمینهای در لخته شدن خون دارند، در 6 ماه اول بعد از جراحی بیشتر در معرض این خطر هستند. پزشکان باید به علائم DVT مانند درد قفسه سینه، تنگی نفس، قرمزی یا تغییر رنگ پوست، گرمی و تورم یک طرفه پا، حساسیت و برجستگی رگها توجه کنند، اگرچه برخی بیماران ممکن است هیچ علامتی نداشته باشند.
عوارض مرتبط با پروتز زانو
بعد از جراحی تعویض زانو ممکن است مشکلاتی برای پروتز پیش بیاید، مثل شل شدن یا شکستن قطعات، در رفتن مفصل یا درست قرار نگرفتن که باعث خرابی شود. آمارها نشان میدهند که بیشتر پروتزهای تعویض کامل زانو (حدود 82%) و تعویض یک طرفه زانو (حدود 70%) در افراد مبتلا به آرتروز تا 25 سال کار میکنند، البته برای بررسی دقیقتر طول عمر آنها به تحقیقات بیشتری نیاز است. ساییدگی قطعه پلاستیکی پروتز هم یکی از دلایل رایج برای جراحی دوباره است. همچنین، برخی فعالیتهای سنگین مثل تنیس تک نفره، اسکواش، دویدن، ایروبیک سنگین، دوچرخهسواری کوهستان و ورزشهای تیمی یا پر برخورد ممکن است برای مفصل مصنوعی مناسب نباشند و قبل از انجام آنها باید با جراح مشورت شود.
