پارکینسون | علل، علائم | فیزیوتراپی و کاردرمانی

پارکینسون (Parkinson)، به عنوان یک اختلال عصبی مزمن و پیشرونده، روندی تدریجی را طی می‌کند و به مرور زمان، توانایی‌های حسی، حرکتی و شناختی فرد را تحت تاثیر قرار می‌دهد. در این میان، مداخلات فیزیوتراپی و توانبخشی از اهمیت بسزایی برخوردارند؛ این رویکردها با ارائه تمرینات هدفمند و راهکارهای تطابقی، نه تنها به کند کردن سرعت پیشرفت بیماری کمک می‌کنند، بلکه نقش حیاتی در حفظ استقلال و بهبود کیفیت زندگی بیماران ایفا می‌نمایند. این مداخلات می‌توانند شامل تقویت عضلات، بهبود تعادل و هماهنگی، افزایش دامنه حرکتی، و آموزش استراتژی‌هایی برای غلبه بر مشکلات حرکتی و شناختی باشند.

علت پارکینسون چیست؟

علت بیماری پارکینسون به زبان ساده، به تخریب سلول‌های عصبی در بخشی از مغز به نام جسم سیاه (substantia nigra) برمی‌گردد. این ناحیه مسئول تولید دوپامین، یک پیام‌رسان شیمیایی مهم برای کنترل حرکت است. کاهش تولید دوپامین ناشی از این تخریب، منجر به بروز علائم پارکینسون می‌شود. به طور کلی، هر اختلالی که عقده‌های قاعده‌ای (basal ganglia)، ساختارهای مغزی درگیر در کنترل حرکت، را تحت تاثیر قرار دهد، می‌تواند منجر به مجموعه‌ای از علائم مشابه پارکینسون شود که به آن پارکینسونیسم می‌گویند. شایع‌ترین نوع پارکینسونیسم، پارکینسون اولیه یا ایدیوپاتیک است که علت مشخصی برای آن وجود ندارد. انواع کمتر شایع شامل پارکینسون ثانویه (ناشی از عوامل شناخته شده مانند داروها یا سکته‌های مغزی) و سندرم پارکینسون پلاس (گروهی از اختلالات عصبی پیشرونده با علائم پارکینسونیسم به همراه ویژگی‌های دیگر) می‌باشند.

پارکینسون چقد شیوع دارد؟

شیوع بیماری پارکینسون متاسفانه در حال افزایش است، به طوری که در افراد بالای 85 سال، از هر سه نفر یک نفر در معرض ابتلا به این عارضه قرار دارد. در حال حاضر، یک میلیون بیمار پارکینسون در ایالات متحده آمریکا شناسایی شده‌اند و سالانه حدود 60 هزار مورد جدید به این آمار اضافه می‌شود. در کشور ما نیز روند ابتلا به این بیماری رو به افزایش است، اما متاسفانه آمار دقیقی از تعداد مبتلایان در دسترس نیست.

علت بیماری پارکینسون چیست؟

اگرچه علت دقیق بیماری پارکینسون هنوز به طور کامل شناخته نشده است و به نظر می‌رسد عوامل متعددی در بروز آن نقش داشته باشند، افزایش سن و سابقه خانوادگی از جمله مهم‌ترین عوامل خطر محسوب می‌شوند. در حالی که درصد کمی از بیماران به طور مستقیم به دلیل اختلالات ژنتیکی به این بیماری مبتلا می‌شوند، شواهد قابل توجهی از نقش ژنتیک در افزایش استعداد فرد به پارکینسون وجود دارد. علاوه بر این، مطالعاتی نیز به تاثیر احتمالی عوامل محیطی در بروز این بیماری اشاره کرده‌اند. به طور کلی، می‌توان گفت که ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی در ایجاد پارکینسون دخیل هستند. جالب توجه است که برخی تحقیقات اولیه نیز به ارتباط احتمالی بین زندگی در مناطق روستایی و قرار گرفتن در معرض انگل‌ها و حشرات با افزایش خطر ابتلا به پارکینسون اشاره کرده‌اند، اگرچه این یافته‌ها هنوز نیازمند بررسی‌های بیشتری هستند.

علائم پارکینسون چیست؟

بیماران پارکینسون اغلب از این شاکی هستند که اندام هایشان سنگین و سفت هستند که باعث ‌دشوار شدن حرکات می شود. شایع ترین علائم پارکینسون شامل موارد زیر است:

برادی کینزی یا کندی حرکت
سفتی عضلات هنگام حرکت)
ترمور یا لرزش
بی ثباتی در حفظ وضعیت بدن

سایر نشانه های پارکینسون

تغییر در حالت بدن

علاوه بر علائم حرکتی اصلی، بیماری پارکینسون با تغییراتی در وضعیت بدنی نیز همراه است. به ویژه با پیشرفت بیماری، افراد مبتلا ممکن است دچار جلوآمدگی سر، گرد شدن شانه‌ها، خم شدن آرنج‌ها، لگن و زانوها شوند. این تغییرات منجر به وضعیتی خمیده در بدن می‌شود که به آن Fixed forward-flexed posture گفته می‌شود.

ترمور لرزش در حین استراحت

لرزش در حالت استراحت، که به آن ترمور نیز گفته می‌شود، علامت اولیه‌ای است که در حدود 70 درصد بیماران پارکینسون ظاهر می‌گردد. این لرزش معمولاً از دست‌ها آغاز شده و به صورت یک نوسان آهسته، غیرارادی و ریتمیک با فرکانس 4 تا 7 هرتز بروز می‌کند. اگرچه اغلب به صورت یک‌طرفه شروع می‌شود، با پیشرفت بیماری می‌تواند به هر چهار اندام و همچنین نواحی دهان، سر، گردن و تنه گسترش یابد. نکته قابل توجه این است که این لرزش معمولاً با انجام فعالیت‌های روزمره تداخل چندانی ندارد و مشخصه آن، بروز در حالت استراحت و توقف با شروع حرکت است. استرس و اضطراب می‌توانند شدت لرزش را افزایش دهند، در حالی که آرامش و خواب معمولاً منجر به کاهش آن می‌شوند.

ناپایداری بدن، اختلال تعادل و احتمال سقوط

ناپایداری بدن، اختلال در حفظ تعادل و افزایش خطر سقوط، از جدی‌ترین چالش‌های پیش روی بیماران پارکینسون به شمار می‌رود و به طور قابل توجهی فعالیت‌های روزمره و استقلال آن‌ها را محدود می‌کند. این مشکل ناشی از ترکیبی از عوامل از جمله از دست دادن رفلکس‌های پاسچرال، سفتی عضلات، و کندی حرکات است که توانایی فرد برای واکنش سریع به تغییرات در وضعیت بدنی و حفظ تعادل را مختل می‌سازد. ترس از افتادن نیز می‌تواند منجر به کاهش فعالیت و انزوای اجتماعی بیشتر در این بیماران شود، بنابراین پرداختن به این جنبه از بیماری از طریق مداخلات توانبخشی و استراتژی‌های پیشگیری از سقوط، نقش حیاتی در بهبود کیفیت زندگی آن‌ها دارد.

علائم پارکینسون شدید

خمیده شدن بدن
صورت بدون حرکت و واکنش
اختلال در بلع و قورت دادن
سختی در شروع حرکت و راه رفتن
خشک شدن بدن و‌ شبیه مجسمه شدن
خستگی بدون علت
راه رفتن با طول قدم های خیلی کوتاه و کند شدن سرعت

این مطلب را نیز بخوانید: تومور مغزی | فیزیوتراپی بعد از جراحی تومور مغزی

نشانه های جالب توجه پارکینسون

دست خط بیماران پارکینسون بسیار کوچک‌ است چنین عارضه ای تحت عنوان micrographia شناخته می شود.
بیمار پارکینسون وقتی دراز می کشد در حالت طاقباز سر بیمار بالا باقی می ماند که انگار سرش را روی بالش گذاشته است که تحت عنوان Shadow pillow posture شناخته میشود.
صورت بیماران پارکینسون حالت خشک و‌ سفتی دارد و نمیتواند هیچ یک‌ از حالت های صورت را (مثلا شادی یا غم) نشان دهد.
بیماران پارکینسون دچار عارضه ای به نام آکینزیا (Aknesia) هستند. این عارضه به این صورت است که بیمار در شروع حرکت مانند بلند شدن از روی صندلی یا چرخیدن در تختخواب ناتوان است.

به دلیل آکنزیا بیمار هنگام راه رفتن احساس می‌کند پاهایش به زمین چسبیده است و سخت می تواند پایش را بلند کند که این مسئله به دلیل نقایص ادراکی و‌ شناختی است که تحت عنوان freezing نام برده می شود.

تست پارکینسون

تست چرخ دنده در آرنج، که در آن پزشک هنگام باز و بسته کردن مفصل آرنج بیمار، مقاومت ناهموار و منقطع را احساس می‌کند، یکی از رایج‌ترین معاینات برای تشخیص پارکینسون به شمار می‌رود و اغلب در مراحل اولیه بیماری قابل تشخیص است. این علامت ناشی از سفتی عضلات (ریجیدیتی) است که یکی از نشانه‌های اصلی پارکینسون محسوب می‌شود و به صورت انقباض و شل شدن‌های متوالی عضلات در طول حرکت مفصل حس می‌شود. اگرچه این تست می‌تواند یک نشانه اولیه مهم باشد، تشخیص قطعی پارکینسون بر اساس مجموعه ای از علائم بالینی، معاینات عصبی و در نظر گرفتن سابقه پزشکی بیمار صورت می‌گیرد و ممکن است آزمایش‌های دیگری نیز برای رد سایر شرایط مشابه انجام شود.

رابطه این بیماری با افسردگی

افسردگی و بیماری پارکینسون اغلب با یکدیگر مرتبط هستند. تغییرات شیمیایی در مغز ناشی از پارکینسون می‌تواند به بروز افسردگی منجر شود و از طرف دیگر، افسردگی نیز می‌تواند علائم حرکتی پارکینسون را تشدید کند. این ارتباط پیچیده نیازمند توجه و درمان توامان هر دو عارضه برای بهبود کیفیت زندگی بیماران است.

آیا پارکینسون درمان دارد؟

در حال حاضر، متاسفانه درمان قطعی برای بیماری پارکینسون وجود ندارد، اما با استفاده از داروها و در کنار آن، انجام فیزیوتراپی و کاردرمانی تخصصی و موثر می‌تواند به بهبود علائم و کنترل روند پیشرفت بیماری کمک شایانی نماید. لازم به ذکر است که توانبخشی حرفه‌ای برای بیماران پارکینسون نیازمند توجه به نکات ظریف و تخصصی است، زیرا عدم رعایت این موارد ممکن است حتی منجر به تشدید وضعیت بیمار شود. بنابراین، انجام توانبخشی باید حتماً توسط متخصصین مجرب صورت گیرد.

داروهای ضد پارکینسون

لوودوپا/کاربیدوپا (Levodopa/Carbidopa):

اغلب به عنوان موثرترین دارو برای کنترل علائم حرکتی پارکینسون شناخته می‌شود و با نام‌های تجاری مختلفی عرضه می‌گردد (مانند مادوپار، سینمت و غیره).

آگونیست‌های دوپامین (Dopamine Agonists)

داروهایی که اثرات دوپامین را در مغز تقلید می‌کنند، مانند پرامیپکسول (Pramipexole)، روپینیرول (Ropinirole) و روتیگوتین (Rotigotine).

مهارکننده‌های MAO-B (MAO-B Inhibitors)

این داروها با جلوگیری از تجزیه دوپامین در مغز، سطح آن را افزایش می‌دهند، مانند سلژیلین (Selegiline) و راساگیلین (Rasagiline).

مهارکننده‌های COMT (COMT Inhibitors)

این داروها با جلوگیری از تجزیه لوودوپا در بدن، اثر آن را طولانی‌تر می‌کنند، مانند انتاکاپون (Entacapone) و تولکاپون (Tolcapone).

آمانتادین (Amantadine)

این مطلب را نیز بخوانید: تومور مغزی | فیزیوتراپی بعد از جراحی تومور مغزی

دارویی که می‌تواند به کاهش لرزش و دیسکینزی (حرکات غیرارادی) کمک کند.

آنتی‌کولینرژیک‌ها (Anticholinergics)

داروهایی که به کاهش لرزش و سفتی عضلات کمک می‌کنند، مانند بنزتروپین (Benztropine) و تری‌هگزی‌فنیدیل (Trihexyphenidyl).

سافینامید (Safinamide)

یک مهارکننده MAO-B جدیدتر که ممکن است به بهبود کنترل حرکتی کمک کند.

اپیکاپون (Opicapone)

یک مهارکننده COMT که به عنوان درمان کمکی برای لوودوپا/مهارکننده دوپا دکربوکسیلاز استفاده می‌شود.

ریواستیگمین (Rivastigmine)

برای درمان علائم زوال عقل مرتبط با پارکینسون استفاده می‌شود.

ارتباط پارکینسون و آلزایمر

اگرچه بیماری پارکینسون و آلزایمر دو اختلال عصبی مجزا هستند، اما ارتباطاتی نیز بین آن‌ها وجود دارد. هر دو بیماری با افزایش سن شیوع بیشتری پیدا می‌کنند و هر دو شامل تجمع غیرطبیعی پروتئین‌ها در مغز هستند که منجر به آسیب سلول‌های عصبی می‌شود. همچنین، برخی از افراد مبتلا به پارکینسون ممکن است در مراحل پیشرفته‌تر بیماری، علائم زوال عقل مشابه آلزایمر را تجربه کنند، که به آن زوال عقل مرتبط با پارکینسون گفته می‌شود. تحقیقات نشان می‌دهد که ممکن است مکانیسم‌های پاتولوژیک مشترکی در پس زمینه این دو بیماری وجود داشته باشد، اگرچه علائم بالینی اصلی آن‌ها متفاوت است (پارکینسون عمدتاً بر حرکت تاثیر می‌گذارد و آلزایمر بر حافظه و شناخت).

پارکینسون در زنان

اگرچه بیماری پارکینسون در مردان شایع‌تر است، زنان نیز به این بیماری مبتلا می‌شوند و ممکن است تجربه متفاوتی از آن داشته باشند. زنان بیشتر احتمال دارد علائم غیرحرکتی مانند افسردگی، اضطراب، خستگی درد و بی اختیاری ادراری را تجربه کنند، در حالی که لرزش ممکن است علامت اولیه شایع‌تری در آن‌ها باشد. تشخیص در زنان گاهی دیرتر صورت می‌گیرد و پاسخ آن‌ها به داروها و تحمل عوارض جانبی نیز می‌تواند متفاوت باشد. علاوه بر این، برخی مطالعات نشان می‌دهند که پیشرفت بیماری ممکن است در زنان سریع‌تر بوده و کیفیت زندگی پایین‌تری را تجربه کنند. درک این تفاوت‌های جنسیتی برای ارائه مراقبت‌های شخصی‌سازی شده و بهبود نتایج درمانی برای هر دو جنس ضروری است.

طول عمر بیماران پارکینسون

تاثیر بیماری پارکینسون بر طول عمر افراد، متفاوت است. در حالی که خود پارکینسون معمولاً کشنده نیست، عوارض ناشی از آن مانند زمین خوردن، ذات‌الریه و سایر عفونت‌ها می‌توانند بر طول عمر تاثیر بگذارند. با این حال، به دلیل پیشرفت‌های درمانی و مدیریتی، بسیاری از افراد مبتلا به پارکینسون اکنون طول عمری نزدیک به حد طبیعی دارند، به ویژه اگر تشخیص در سنین بالاتر رخ دهد و عملکرد شناختی نسبتاً سالم باقی بماند.

رژیم غذایی

رژیم غذایی متعادل و مغذی نقش مهمی در مدیریت علائم و حفظ سلامت کلی بیماران پارکینسون دارد. توصیه می‌شود این افراد از یک رژیم غذایی سرشار از میوه‌ها، سبزیجات، غلات کامل و پروتئین‌های بدون چربی پیروی کنند تا انرژی کافی و مواد مغذی مورد نیاز بدنشان تامین شود. مصرف فیبر کافی برای مقابله با یبوست که یکی از مشکلات شایع در این بیماران است، اهمیت دارد. همچنین، به دلیل مشکلات بلع و حرکتی، ممکن است نیاز به تغییر در قوام غذاها و استفاده از تکنیک‌های تغذیه‌ای خاص باشد. برخی تحقیقات نشان می‌دهند که مصرف کافی آب و محدود کردن غذاهای فرآوری شده و پرچرب می‌تواند به بهبود علائم کمک کند.

پارکینسون و ورم پا

ورم پا در بیماران پارکینسون می‌تواند ناشی از عوامل متعددی از جمله کم‌تحرکی و قرار گرفتن طولانی‌مدت در یک وضعیت ثابت باشد که منجر به کاهش گردش خون می‌شود. همچنین، ضعف عضلات پا که در اثر پیشرفت بیماری ایجاد می‌شود، می‌تواند در پمپاژ خون به سمت بالا اختلال ایجاد کرده و به تجمع مایعات و ورم منجر شود. برای پیشگیری و کاهش این مشکل، بالا نگه داشتن پاها بالاتر از سطح قلب به بهبود جریان خون و تخلیه مایعات کمک می‌کند و توصیه می‌شود بیماران فعال بمانند و در صورت نشستن یا ایستادن طولانی‌مدت، حرکات کششی و تغییر وضعیت منظم را انجام دهند.

پارکینسون و بی اختیاری ادرار

بی اختیاری ادراری یکی از علائم غیرحرکتی است که می‌تواند در افراد مبتلا به بیماری پارکینسون رخ دهد. این مشکل می‌تواند ناشی از عوامل مختلفی باشد، از جمله تغییرات در عملکرد مثانه و سیستم عصبی که کنترل ادرار را بر عهده دارد. در پارکینسون، اختلال در مسیرهای عصبی مغز می‌تواند منجر به مشکلاتی در هماهنگی عضلات مثانه و اسفنکترها (عضلات کنترل کننده خروج ادرار) شود. این می‌تواند به صورت تکرر ادرار، فوریت در دفع ادرار (احساس ناگهانی و شدید نیاز به دفع)، و یا ناتوانی در کنترل ادرار (بی اختیاری واقعی) ظاهر شود.

این مطلب را نیز بخوانید: سکته مغزی | علل، علائم و مداخلات فوری

درمان بی اختیاری

درمان بی اختیاری ادراری در بیماران پارکینسون شامل ارزیابی دقیق توسط پزشک متخصص اورولوژی یا متخصص مغز و اعصاب است تا علت دقیق مشخص شود. راهکارهای درمانی ممکن است شامل تغییرات در سبک زندگی (مانند تنظیم مصرف مایعات و زمان دفع ادرار)، فیزیوتراپی و تمرینات تقویتی عضلات کف لگن، داروها و در موارد خاص، مداخلات دیگر باشد.

فیزیوتراپی در بیماران پارکینسون

هدف اصلی فیزیوتراپی در درمان بیماران پارکینسون، بهبود عملکرد حرکتی و به تاخیر انداختن وابستگی آن‌ها به دیگران از طریق حفظ و ارتقاء توانایی و استقلال فردی است. علاوه بر تمرینات بدنی، انجام تمرینات ذهنی نیز با هدف بهبود عملکرد شناختی و ادراک در این بیماران بسیار سودمند است. توصیه می‌شود بهترین زمان برای انجام فیزیوتراپی پس از مصرف داروهای بیمار باشد. در نهایت، تاکید ویژه بر تمرینات مربوط به وضعیت بدنی صحیح (پاسچرال) و حفظ راست قامتی، از مهم‌ترین ارکان درمان فیزیوتراپی در بیماران پارکینسون به شمار می‌رود.

نقش فیزیوتراپی در بهبود زندگی بیماران پارکینسون

مطالعات نشان می‌دهند که مداخلات فیزیوتراپی، به ویژه تمرین درمانی نقش موثری در بهبود کیفیت زندگی بیماران پارکینسون ایفا می‌کنند. هدف اصلی فیزیوتراپی در این بیماران، حفظ استقلال در انجام امور روزمره از طریق حفظ و بهبود قدرت قلبی تنفسی، دامنه حرکتی مفاصل، قدرت و استقامت عضلات و تعادل است. از تکنیک‌ها و تمرین‌های اختصاصی دیگری نیز در توانبخشی این بیماران استفاده می‌شود و این رویکرد درمانی از اهمیت بسزایی برخوردار بوده و می‌تواند در جلوگیری و کاهش سرعت پیشرفت بیماری بسیار کمک‌کننده باشد.

فیزیوتراپی بیماران پارکینسون در منزل

فیزیوتراپی در منزل برای بیماران پارکینسون نیز انجام می شود. متخصصین فیزیوتراپی و کاردرمانی، مانند مجموعه فیزیوتوان، با فراهم آوردن وسایل و تجهیزات لازم، قادر به طراحی و اجرای یک برنامه توانبخشی موثر در محیط آشنا و راحت منزل بیمار هستند. این امکان به ویژه برای بیمارانی که ممکن است در رفت و آمد به مراکز درمانی با مشکل مواجه باشند، بسیار ارزشمند است و به آن‌ها اجازه می‌دهد تا بدون دغدغه، از مزایای توانبخشی حرفه‌ای بهره‌مند شوند. انجام فیزیوتراپی در منزل می‌تواند شامل ارزیابی دقیق وضعیت بیمار، طراحی تمرینات اختصاصی برای بهبود حرکت، تعادل و قدرت، آموزش راهکارهای ایمنی برای پیشگیری از سقوط، و همچنین ارائه راهنمایی و پشتیبانی به خانواده بیمار باشد.

آیا فیزیوتراپی در منزل شامل بیمه میشود؟

بله، خدمات فیزیوتراپی در منزل که توسط فیزیوتراپیست‌های عضو نظام پزشکی مجموعه فیزیوتوان ارائه می‌شود، می‌تواند تحت پوشش بیمه‌های تکمیلی قرار بگیرد. پس از اتمام جلسات درمانی، مدارک مورد نیاز برای ارائه به شرکت بیمه تکمیلی در اختیار شما قرار خواهد گرفت تا بتوانید نسبت به دریافت هزینه‌های مربوطه اقدام نمایید. عضویت فیزیوتراپیست در نظام پزشکی و داشتن کارت نظام، از جمله الزامات برای بهره‌مندی از پوشش بیمه‌های تکمیلی در حوزه خدمات فیزیوتراپی است.

هزینه فیزیوتراپی چقدر است؟

هزینه ارائه خدمات فیزیوتراپی و کاردرمانی در منزل برای بیماران، بسته به عوامل مختلفی از جمله وضعیت جسمانی بیمار و مسافت و موقعیت مکانی منزل، متغیر بوده و به طور معمول در هر جلسه بین 850 هزار تا 980 هزار تومان تعیین می‌گردد. این بازه قیمتی به دلیل در نظر گرفتن پیچیدگی‌های مورد بیمار، مدت زمان مورد نیاز برای هر جلسه، و هزینه‌های ایاب و ذهاب متخصصین به منزل بیمار تعیین می‌شود. برای اطلاع دقیق از هزینه نهایی، ارزیابی اولیه توسط متخصصین ضروری است تا بر اساس نیازهای خاص بیمار و موقعیت مکانی، قیمت دقیق هر جلسه مشخص گردد.

کاردرمانی پارکینسون

کاردرمانی نقش حیاتی در توانبخشی افراد مبتلا به پارکینسون ایفا می‌کند و بر بهبود استقلال و کیفیت زندگی آن‌ها تمرکز دارد. کاردرمانگران با ارزیابی چالش‌های روزمره بیمار در انجام فعالیت‌هایی مانند لباس پوشیدن، غذا خوردن، حمام کردن و سایر امور شخصی، راهکارها و استراتژی‌های عملی ارائه می‌دهند. این مداخلات می‌تواند شامل آموزش استفاده از وسایل کمکی، تطبیق محیط خانه برای افزایش ایمنی و دسترسی، ارائه تمرینات برای بهبود مهارت‌های حرکتی ظریف و درشت، و آموزش تکنیک‌های جبرانی برای مقابله با محدودیت‌های ناشی از بیماری باشد. هدف نهایی کاردرمانی، توانمندسازی بیماران پارکینسون برای حفظ حداکثر استقلال و مشارکت فعال در زندگی روزمره است.

بیماری های مغز و اعصاب